Το ακόλουθο τρένο σκέψης αποτελεί το οριστικό κλείσιμο στη σύντομη σειρά κειμένων «Η Aέναη Aναπαραγωγή Tύπων Aνθρώπων». Ο αναγνώστης αφού συνάντησε τον θυμοειδή, τον επιθυμητικό και το λογιστικό άνθρωπο (στην ορθή μορφή του), τώρα καλείται να έρθει αντιμέτωπος με τη νεωτερική τεχνο-γνωσιακή παρέκκλιση του λογιστικού φαινομένου. Στην ανάλυση που ακολουθεί, ο αναγνώστης θα συναντήσει το φαινόμενο της εργαλειακής λογικής, των ελκυστών της, του μέτα-ελκυστή της και γενεσιουργού μήτρα της, τις συνέπειες της πάνω στις μοντέρνες κοινωνίες, καθώς και άλλα πράγματα που συσχετίζονται με τη παρούσα ανάλυση.
Προτείνεται ο αναγνώστης να διαβάσει με χρονολογική σειρά τα ακόλουθα τμήματα αυτής της αλληλουχίας σκέψης, αν και αυτό δεν είναι απαραίτητο.
*Σημαντική υποσημείωση: Αν και οι προηγούμενοι τρεις τύποι αποτελούν κατηγορίες ανθρώπων, η συγκεκριμένη λογιστική παρέκκλιση ξεφεύγει από το επίπεδο του ανθρώπινου μυαλού και χαρακτήρα και διαχέεται στους ευρύτερους θεσμούς, την πολιτική και την οικονομία, την επιστήμη, τον ευρύτερο πολιτισμό, στις διαπροσωπικές σχέσεις και την ίδια την ανθρώπινη εμπειρία. Συνοπτικά αποτελεί ορθολογιστική νόηση η οποία έχει κερδίσει πρόσβαση και αναπαράγεται σε κάθε δυνατό σημείο και υποπεδίο της ανθρώπινης ύπαρξης και δραστηριότητας.
Αν και ο νεότερος ιστορικός χρόνος υιοθέτησε ως τμηματική πηγή έμπνευσης τον αρχαίο ελληνικό και ρωμαϊκό κόσμο, αυτή η υιοθέτηση είναι τελικά στρεβλή και ύπουλα εφαρμοσμένη. Η νεότερη εποχή, μέσα από την επιστημονική επανάσταση, την προτεσταντική μεταρρύθμιση, τη συγκρότηση των νεωτερικών εθνικών-κρατικών συστημάτων, τον Διαφωτισμό, τη βιομηχανική επανάσταση κτλ., ταύτισε τη νόηση σχεδόν αποκλειστικά με την ικανότητα επεξεργασίας δεδομένων, την αποτελεσματικότητα κτλ.
Ουσιαστικά, σήμερα κυριαρχεί μια επεξεργαστική, κομπιουτερίστικη και ψυχρή ορθολογιστική κρίση, η οποία είναι αποκομμένη από ηθικές ανησυχίες, ευρύτερους κοινωνικούς προβληματισμούς κτλ. ή τέλος πάντων, όταν αυτές οι ευρύτερες πτυχές ύπαρξης καλούνται να συγκρουστούν με την ύψιστη λογιστική παρέκκλιση της εποχής, αυτές τυπικά χάνουν και ιεραρχούνται σε χαμηλότερο επίπεδο προτεραιότητας.
Ενδεικτική περίπτωση αποτελεί η έννοια του «Homo Economicus». Δηλαδή, η ιδέα πως πρωτίστως ο άνθρωπος αποτελεί έναν ικανοποιητικό επεξεργαστή πληροφοριών, ο οποίος, με βάση το αποδοτικό φιλτράρισμα τους, τελικά ενεργεί τυπικά ή ίσως και πάντα με βάση το δικό του προσωπικό συμφέρον ή αρέσκεια. Η «ιερή» αποστολή του σαν ικανός επεξεργαστής πληροφοριών είναι να μεγιστοποιήσει το προσωπικό του συμφέρον, με βάση το λιγότερο δυνατό κόστος κάθε δεδομένη στιγμή.
Η νεωτερικότητα απογύμνωσε το λογιστικό από τις διασυνδέσεις του με το θυμικό και το επιθυμητικό, αλλά επίσης και από την εξυπηρέτηση αξιών όπως η δικαιοσύνη κτλ., και τον μετα-ελκυστή του, δηλαδή τον πρωταρχικό σκοπό ύπαρξής του, τον οποίο καλείται να υπηρετεί. Αυτό έχει σαν συνέπεια τον σχηματισμό ενός διαφορετικού και αλλοιωμένου τύπου λογιστικού, το εργαλειακό λογιστικό, που χαρακτηρίζεται από το δικό του εσωτερικό τύπο οργάνωσης, από τους δικούς του κανόνες, παραμέτρους και χαρακτηριστικά γνωρίσματά του.
Ας διερευνηθεί το αναπαραγωγικό πλαίσιο της νεωτερικής λογιστικής παρέκκλισης. Αυτό μπορεί να συνοψιστεί ως εξής:
Πρόβλημα → Υπολογισμός → Βελτιστοποίηση → Αποτέλεσμα → Νέος υπολογισμός
Aς αναλυθεί επίσης αυτό το πλαίσιο λογικών παραμέτρων μέσα από μερικά παραδείγματα για να γίνει φανερή η προβληματική διάσταση του. Τα παραδείγματα θα ταξινομηθούν σε διάταξη λιγότερης προς προοδευτικά περισσότερης προβληματικής τάσης.
Παράδειγμα νούμερο 1
Βήμα 1. Πρόβλημα: Συγκεκριμένος τύπος καρκίνου
Βήμα 2. Υπολογισμός: Ανάπτυξη ιατρικών μεθόδων αντιμετώπισης
Βήμα 3. Βελτιστοποίηση: Οικοδόμηση αποτελεσματικότερης θεραπείας
Βήμα 4. Αποτέλεσμα: Αύξηση προσδόκιμου ζωής ασθενή
Βήμα 5. Νέος Υπολογισμός: Πώς θα βελτιστοποιηθεί περαιτέρω η θεραπεία για να γίνει πιο αποτελεσματική;
Παράδειγμα νούμερο 2
Βήμα 1. Πρόβλημα: Μέσος όρος καθημερινής χρήσης social media (2 ώρες)
Βήμα 2. Υπολογισμός: Ανάλυση δεδομένων συμπεριφοράς των χρηστών
Βήμα 3. Βελτιστοποίηση: Εφαρμογή ενημερώσεων που κάνουν το interface πιο εθιστικό
Βήμα 4. Αποτέλεσμα: Νέος μέσος όρος καθημερινής χρήσης (2,5 ώρες)
Βήμα 5. Νέος Υπολογισμός: Ποια μέθοδος θα κάνει τα κοινωνικά δίκτυα ακόμη πιο εθιστικά;
Παράδειγμα νούμερο 3
Βήμα 1. Πρόβλημα: Τα ετήσια εταιρικά κέρδη αυξήθηκαν κατά 4%
Βήμα 2. Υπολογισμός: Ανάλυση λειτουργικών δαπανών, μισθών, εσόδων κτλ.
Βήμα 3. Βελτιστοποίηση: Απόλυση περίσσιου εργατικού δυναμικού
Βήμα 4. Αποτέλεσμα: Αύξηση κερδών κατά 7%
Βήμα 5. Νέος Υπολογισμός: Πώς θα αυξηθούν τα κέρδη σε 10%;
Παράδειγμα νούμερο 4
Βήμα 1. Πρόβλημα: Η επιτυχία των μαθητών στις εξετάσεις είναι σχετικά χαμηλή
Βήμα 2. Υπολογισμός: Ανάλυση ύλης, μαθημάτων, τρόπου διδασκαλίας κτλ.
Βήμα 3. Βελτιστοποίηση: Κατάργηση μαθημάτων που δεν σχετίζονται με τις εξετάσεις
Βήμα 4. Αποτέλεσμα: Η απόδοση των μαθητών αυξήθηκε κατά 13%
Βήμα 5. Νέος Υπολογισμός: Πώς κάνουμε τους μαθητές ολοένα και πιο αποδοτικούς;
Παράδειγμα νούμερο 5
Βήμα 1. Πρόβλημα: Η ραγδαία αύξηση του πληθυσμού δεν μπορεί να υποστηριχθεί από τους διαθέσιμους πόρους
Βήμα 2. Υπολογισμός: Ανίχνευση ομάδων με αυξημένο ρυθμό γεννήσεων και κατανάλωσης
Βήμα 3. Βελτιστοποίηση: Εφεύρεση μεθόδων για έλεγχο της αναπαραγωγικής τους δυνατότητας
Βήμα 4. Αποτέλεσμα: Μείωση του πληθυσμού τους και άρα λιγότερη πίεση στους πόρους
Βήμα 5. Νέος Υπολογισμός: Πώς θα μειωθεί η πίεση στους πόρους κατά 5% περισσότερο;
Όπως μπορεί κανείς να διαπιστώσει η κυρίαρχη υπολογιστική λογική, αποτελεί μια μορφή ορθολογικότητας, η οποία περιορίζει την ύπαρξη της μέσα σε εξαιρετικά στενά πλαίσια δράσεως. Το λογιστικό δεν βρίσκεται σε αρμονία με το θυμικό και το επιθυμητικό τμήμα της ψυχής. Ειδικότερα ίσως η επικοινωνιακές δέσμες που είχε συνάψει με αυτά έχουν οριστικά αποσυντεθεί. Επιπρόσθετα, το λογιστικό δεν ορίζεται με μια ευρύτερη έννοια μιας ορθής κρίσης, μιας αλήθειας,μιας σοφίας κτλ αλλά ολοκληρωτικά με βάση του δυναμικού ανίχνευσης και επίλυσης προβλημάτων, με απώτερο στόχο τη βελτιστοποίηση καταστάσεων.
Αλληλεπίδραση μορίων ψυχής
Μια σχηματική ερμηνεία μπορεί να αποτελεί πως το λογιστικό μέρος του μυαλού κυριαρχεί σε αυτή την περίπτωση. Το πρόβλημα είναι πως κυριαρχεί υπερβολικά «καλά». Επιπρόσθετα, μόνο μια συγκεκριμένη υποκατηγορία του είναι ενεργοποιημένη, η οποία έχει σχέση με την επεξεργαστική ισχυή, αναπαράγοντας μια μονοδιάστατη τεχνοκρατική νόηση και κρίση. Ταυτόχρονα οι δέσμες επικοινωνίας του με το θυμικό και το επιθυμητικό έχουν οριστικά κοπεί.
Καμία ηθική ανησυχία ή ευρύτερη αξία δεν μπορεί να μεταβιβαστεί ως προς τη συγκεκριμένη υποκατηγορία του λογιστικού. Αυτή δρα λοιπόν μόνη της και σχηματίζει επεξεργαστικές ερωτήσεις, δηλαδή τύπους προβληματισμών, οι οποίοι είναι αντανάκλαση της τεχνοκρατούμενης φύση της. Αυτή λέει: «Δουλεύει ομαλά; Ας το κάνουμε για λόγους χρηστικότητας!».
Μια εναλλακτική ερμηνεία κρατάει το ευρύτερο λογιστικό πεδίο επίσης απενεργοποιημένο. Για άλλη μια φορά ενεργός φορέας παραμένει μόνο το προαναφερόμενο ορθολογιστικό θραύσμα που έχει αυτονομηθεί. Εκείνο διατηρεί τελικά της επικοινωνιακές του συνάψεις με το επιθυμητικό και το θυμικό, αλλά επειδή το ευρύτερο λογιστικό βρίσκεται σε λήθαργο, οι ιδιότητες του θυμικού και του επιθυμητικού εκτεχνικεύονται, έχοντας σαν σημείο αναφοράς τον ενεργό επεξεργαστικό φορέα. Σε αυτό θα επιστέψουμε πάλι αργότερα.
Σε αυτό το σημείο αξίζει να εξερευνήσει κανείς τον ταυτοτικό πυρήνα της μηχανιστικής λογικής. Ποιοι είναι οι ελκυστές οι οποίοι λειτουργούν σαν καύσιμο και την αναπαράγουν σαν φαινόμενο και κινητήρια δύναμη που εμφανίζεται και διαιωνίζεται σε επίπεδο θεσμών, πολιτικής και οικονομίας και ανθρώπινης εμπειρίας;
Ο τεχνικίστικος λόγος αναπαράγεται από τα «ποδάρια» της κατηγοριοποίησης, της ποσοτικοποίησης και της βελτιστοποίησης. Αρχικά ένα πιθανό πρόβλημα ανιχνεύεται ή εκείνο κατατάσσεται σε μια περιγραφική κατηγορία. Έπειτα αυτό το φαινόμενο ποσοτικοποιείται, δηλαδή γίνεται αντιληπτό σαν μια μετρήσιμη μεταβλητή προς χειραγώγηση. Τέλος αυτή η μεταβλητή δέχεται τις κατάλληλες μεθοδικές και τεχνικές τροποποιήσεις, έτσι ώστε να βελτιστοποιηθεί στην επιθυμητή κατάσταση ή εικόνα-στόχο.
Ας δοθεί πάλι ένα παράδειγμα.
Κατηγοριοποίηση: Ο μαθητής παύει να προβάλλεται σαν πρόσωπο, άνθρωπος και προσωπικότητα ως προς καλλιέργεια μέσο της παιδείας, και εκείνος φαντάζεται σαν εκπαιδευτική μονάδα ή οποία χρειάζεται μελλοντικά να μετατραπεί σε εργατική/παραγωγική μονάδα.
Ποσοτικοποίηση: Η ουσία της ύπαρξης του προβάλλεται και περιορίζεται κάτω από ένα ποσοτικοποιημένο υπόδειγμα βαθμών, επιδόσεων, αποδόσεων τριμήνου κτλ.
Βελτιστοποίηση: Ολόκληρη η σχολική μονάδα αναδιοργανώνεται για να κάνει τους μαθητές να έχουν καλύτερες επιδόσεις στα τεστ και στα προαναφερόμενα στενά μετρικά, ενώ ταυτόχρονα μπορεί να μην καλλιεργείται η ευρύτερη και θεμελιώδης ύπαρξη τους, όπως η σκέψη τους, η γλώσσα τους και ο χαρακτήρας τους.
Όταν οι ελκυστές της κατηγοριοποίησης, της ποσοτικοποίησης και της βελτιστοποίησης γίνονται κυρίαρχη μεθοδικότητα σκέψης και πράξης, τότε αυτό οδηγεί στην κυριαρχία του εργαλειακού λόγου. Ο ασθενής αποτελεί απλά ένα στατιστικό προς διαχείριση και βελτιστοποίηση. Ο μαθητής σαν κεφάλαιο στο οποίο επενδύει κανείς. Ο εργάτης μετατρέπεται σε παραγωγική μονάδα και ο πολίτης και τα πρόσωπα σε λογιστικές μονάδες διαχείρισης. Η φύση χάνει την «ιερότητα» της και φαντάζεται απλά σαν σύνολο πόρων και αντικείμενο εκμετάλλευσης για την κάλυψη των αναγκών του ανθρώπου.
Η εκλογίκευση και ποσοτικοποίηση και βελτιστοποίηση της φύσης με βάση το προαναφερόμενο υπόδειγμα, αποτελεί το πρωταρχικό αίτιο το οποίο οδήγησε στο πρόβλημα της κλιματικής κρίσης, ένα από τα δύο σοβαρότερα προβλήματα που καλείται να αντιμετωπίσει η νεότερη ιστορική εποχή.
Όσο όμως προβάλει -πάνω στη φύση- την εικόνα των πόρων προς διαχείριση και βελτιστοποίηση , όσο τη βιώνει σαν ένα πρότζεκτ τροποποίησης, δίχως να δαμάζεται η επέμβαση του από ευρύτερες αξίες, παραμέτρους, ανησυχίες κ.α., τότε τόσο θα συνεχίζεται και ο ανάλογος βιασμός της.
Το σχήμα της κατηγοριοποίησης → ποσοτικοποίησης → βελτιστοποίησης είναι η λογική αλληλουχία, η οποία αναπαράγει τον ταυτοτικό πυρήνα της νεωτερικής λογιστικής παρέκκλισης, κάτι που οδηγεί στην τεχνοκρατική κυριαρχία επί των πάντων, είτε μιλάει κανείς για τη φύση, είτε για τους θεσμούς, είτε για τον πολιτισμό, την οικονομία, την πολιτική, τις διαπροσωπικές σχέσεις και τέλος την ίδια την ανθρώπινη εμπειρία. Ποιος είναι λοιπόν ο ακρογωνιαίος λίθος που πυροδοτεί αυτή την αέναη δυναμική;
Αν ο θυμοειδής και επιθυμητικός τύπος αναπαράγουν την ταυτότητα τους από τον μηδενισμό και ο συνετός τύπος από την ύπαρξη ενός θετικού αγαθού π.χ. της ελευθερίας, τότε ποιο στερέωμα θέτει την προγενέστερη συμπεριφορική αλληλουχία σε κίνηση και διατηρεί την λειτουργικότητα της; Ενδεικτικό ακρογωνιαίο στερέωμα ίσως αποτελεί η «εξουσιομανία», δηλαδή μια θεμελιώδης ανάγκη των ανθρώπων για την κυριαρχία τους επί του κόσμου και του περιβάλλοντος στο οποίο κατοικούν.
ο ορθολογιστικός άνθρωπος με την έννοια της νεωτερικής παρέκκλισης χρειάζεται να κυριαρχήσει επί της φύσης. Αυτή τη βιώνει σαν ένα ατέρμονο πρότζεκτ βελτιστοποίησης για την κάλυψη της κάθε πιθανής επιθυμίας του. Ως αποτέλεσμα επί του στερεώματος του βιόκοσμου, δηλαδή το σύνολο της φύσης, των δασών, ποταμών κτλ. οικοδομεί την τεχνόσφαιρα. Η τεχνόσφαιρα αποτελεί το σύνολο του τεχνικού πολιτισμού που συγκροτήθηκε μέσα από τη δόμηση και ρύθμιση των πόλεων, των συστημάτων μεταφορών κτλ. Η γεωμορφία του πλανήτη σταδιακά μεταβάλλεται και η τεχνόσφαιρα, ενώ αρχικά γεννιέται στα σπλάχνα της βιόσφαιρας, τελικά αναπτύσσεται σε ανεξέλεγκτη δυναμική ακολουθώντας μια εξελικτική πορεία που ζημιώνει το βιόκοσμο.
Ο βιόκοσμος ξεριζώνεται από το ανθρώπινο μυαλό και ευρύτερο νεωτερικό πολιτισμό ως μια περιφέρεια, η οποία μπορεί να λεηλατηθεί από τον πυρήνα -δηλαδή τον τεχνόκοσμο- για δικό του όφελος. Η σχέση δηλαδή μεταξύ της βιόσφαιρας και της τεχνόσφαιρας υιοθετεί το δυναμικό της αποικίας και αυτοκρατορίας ή υπαίθρου και αναπτυγμένου αστικού κέντρου. Η τεχνόσφαιρα ακμάζει... ξεριζώνει και εκθρονίζει το φυσικό στερέωμα, με απώτερο σκοπό τη δόμηση ενός περιβάλλοντος το οποίο θα ελέγχεται σε εξαιρετικά υψηλό ή και απόλυτο βαθμό από τον άνθρωπο.
Ο εχθρός γίνεται το απρόβλεπτο. Οτιδήποτε δεν μπορεί να δαμαστεί αποτελεί υπαρξιακή απειλή -η οποία ίσως- θα τερμάτιζε το πρότζεκτ της βελτιστοποίησης του κόσμου κατά τη νεωτερική περίοδο.
Ενώ ο θυμοειδής άνθρωπος στρέφει την ματιά του προς εχθρούς που αποτελούνται από σάρκα και οστά, ο διαχειριστικός τύπος υιοθετεί σαν απόλυτο εχθρό μια συμβολική έννοια της τυχαιότητας του κόσμου. Ενώ ο επιθυμητικός τύπος πάσχει από μια απεριόριστη επιθυμία για ικανοποίηση υλικών και αυτοεπιβεβαιωτικών αναγκών, ο διαχειριστικός πάσχει από μια αέναη επιθυμία για άπειρη βελτιστοποίηση και ελέγχου του συνόλου της υπάρξεως. Αυτό ακριβώς, εξαιτίας του γεγονότος, πως έχει μολυνθεί από το ισχυροκεντρικό πνεύμα. Στους αυτοκράτορες δεν αρέσει όταν οι αποικίες προσπαθούν να ανεξαρτητοποιηθούν και να ακολουθήσουν τη δικιά τους αναπτυξιακή οδό.
Το αποκομμένο και αυτονομημένο λογιστικό θραύσμα, ακριβώς επειδή έχει χάσει το σημείο επικοινωνίας του με το ευρύτερο λογιστικό αλλά και το θυμικό και επιθυμητικό, δεν αναρωτιέται αν αυτή η κατάσταση επ' αόριστης κυριαρχίας είναι σωστή, δίκαιη κτλ., αλλά θεωρεί δεδομένο πως πρέπει να επιτευχθεί αυτός ο σκοπός και η εξυπηρέτηση του να γίνει με βάση τα πιο αποτελεσματικά και διαθέσιμα μέσα.
Με βάση αυτή τη λογική ίσως τελικά -ως προς τον τρόπο αλληλεπίδρασης των μορίων της ψυχής- το εργαλειακό λογιστικό δεν έχει κόψει τις δέσμες επικοινωνίας του με το θυμικό και το επιθυμητικό, αλλά τις έχει επαναπροσδιορίσει κάτω από διαχειριστικές παραμέτρους.
Το σχήμα θα μπορούσε να έχει την ακόλουθη δομή: Εργαλειακό θραύσμα λογιστικού → Ανταγωνιστικό Θυμοειδές → Ισχυροκεντρικό επιθυμητικό
Η ορθολογιστική και αυτονομημένη υποεκδοχή του λογιστικού λειτουργεί σαν επεξεργαστής επίλυσης προβλήματος. Το θυμικό μετασχηματίζει την επιμονή και τη φιλοδοξία σε επαγγελματικά και επιστημονικά πλαίσια, ενώ τέλος το επιθυμητικό απολαμβάνει τις απολαβές τις διαδικασίας.
Κοινώς, το τεχνοκρατικό λογιστικό κάνει τον σχεδιασμό με όρους διάγνωσης και επίλυσης προβλήματος, το θυμικό παρέχει το κατάλληλο καύσιμο για υλοποίηση του έργου μέσα από την ακαδημαϊκή, επιστημονική και βιομηχανική σφαίρα και τέλος, -βλέποντας το τελικό αποτέλεσμα της παραγωγικής αυτής διαδικασίας- δηλαδή την περαιτέρω ωρίμαση της τεχνόσφαιρας επί της βιόσφαιρας, ικανοποιείται η βαθύτερη επιθυμία και μετα-ελκυστής του ανθρώπου περί κυριαρχίας επί του κόσμου.
Αυτή η δόμηση του συμπεριφορικού μοτίβου όμως, ξεφεύγει από τα πλαίσια ύπαρξης ενός συγκεκριμένου ατόμου. Οπότε το νοητό σχήμα της τριπολικής διαίρεσης της ψυχής αδυνατεί να εφαρμοστεί εδώ στην κυριολεξία, μιας και αφού δεν έχουμε να κάνουμε απλά με πρόσωπα, αλλά με ένα ευρύτερο θεσμικό σετ παραμέτρων.
Συνοπτικά δεν είναι δυνατό αυτή η πολιτισμική ολότητα να κατέχει την ψυχική σύνθεση που προσδίδει ο Πλάτωνας σε έμβια και συνειδητά ανθρώπινα όντα. Μιλάμε για ευρύτερα απρόσωπα συστήματα και όχι για ανθρώπους. Μπορεί όμως να υιοθετηθεί σαν το συμβολικό και διαχρονικό «πνεύμα» του νεωτερικού πολιτισμού. Αυτή είναι η ρύθμιση της αλληλουχίας της ψυχής του νεωτερικού υποδείγματος σε συμβολικό επίπεδο.
Επιστήμη, τεχνητή νοημοσύνη, γλώσσα, ανθρώπινη φύση
Ο χαρακτήρας της νεωτερικής επιστήμης έχει επίσης μετασχηματιστεί ως προς παραμέτρους χρηστικότητας, ακριβώς εξαιτίας της κυριαρχίας της διαχειριστικής σκέψης. Υπάρχει για παράδειγμα στο ένα άκρο η αγνή επιστήμη. Αυτή την απασχολεί η αλήθεια και η κατανόηση. Στην αντίπερα όχθη κυριαρχεί η μηχανική. Το πεδίο της μηχανικής απασχολείται κυρίως με τον σχεδιασμό και υλοποίηση τεχνολογιών οι οποίες είναι πρακτικές και χρήσιμες.
Αυτά τα δύο φαινόμενα αν και διακριτά, επίσης αλληλοκαλύπτονται σε κάποιο βαθμό. Δεν υπάρχει μια καθαρή γραμμή διάκρισης μεταξύ τους. Παρ'ολ'αυτά είναι όντως διακριτά φαινόμενα και η εξελικτική πορεία της νεωτερικής επιστήμης χαρακτηρίζεται με αυξητικό ρυθμό από έναν χρησιμοθηρικό χαρακτήρα.
Μια από τις πιο εκκωφαντικές περιπτώσεις αυτής της κατάστασης αποτελεί η γλώσσα και η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ). Πολλοί στις μέρες μας, θεωρούν πως μέσα από την ανάπτυξη γλωσσικά ικανών chat bots, θα είναι τελικά και ικανοί να κατανοήσουν το μυστήριο της ανθρώπινης φύσης, υπό το πρίσμα της σκέψης και της γλώσσας. Η λογική είναι πως η ΤΝ κατέχει κάποιες κοινές ιδιότητες σε σύγκριση με την νευρική οργάνωση του ανθρώπινου οργανισμού και άρα η περαιτέρω μελέτη της θα είναι ικανή να απαντήσει σε ερωτήματα και μυστήρια περί της φύσης του ανθρώπινου μυαλού.
Η ιδέα πως η μελέτη ενός τεχνικού προγράμματος θα οδηγήσει σε κατανόηση βιολογικών οργανισμών αποτελεί μεγάλη απάτη. Ο κόσμος στην προκειμένη περίπτωση μπερδεύει την χρηστικότητα και τη γλωσσική απόδοση ενός προγράμματος, με την γλώσσα σαν βιολογικό σύστημα και θεμελιώδης χαρακτηριστικό της φύσης του ανθρώπου. Η άριστη απόδοση πάνω σε ένα φαινόμενο δεν συνεπάγεται με κατανόηση της βαθύτερης φύσης του.
Για παράδειγμα υπάρχουν συγκεκριμένα είδη πουλιών, τα οποία πετάνε για ασύλληπτες αποστάσεις και τελικά είναι ικανά να επιστέψουν μετά από μήνες ή και χρόνια στο ακριβές σημείο εκκίνησης του ταξιδιού τους. Υπάρχουν επιστήμονες οι οποίοι προσπαθούν να κατανοήσουν την φύση αυτών των πτηνών και του βιολογικού τους προσανατολιστικού συστήματος τους.
Η ανάπτυξη αεροπλάνων και ιπτάμενων τεχνικών μέσων, τα οποία μπορούν επίσης να επιτελέσουν ακριβώς τις ίδιες ενέργειες πλοήγησης, δεν προσφέρουν κάποια επιπρόσθετη κατανόηση ως προς την φύση εκείνων των πουλιών. Το ίδιο ισχύει και για τη γλώσσα. Για την ακρίβεια είναι φανερό πως η ΤΝ δεν «μαθαίνει» την ανθρώπινη γλώσσα με τον ίδιο τρόπο όπως τα παιδιά. Εδώ αξίζει να αναφερθεί η διάκριση μεταξύ των πιθανών και απίθανων γλωσσών.
Μια πιθανή γλώσσα όπως τα ελληνικά, τα ρώσικα, τα κινέζικα είναι γλώσσες οι οποίες κατακτιούνται από τα παιδιά, αν εκείνα εκτεθούν σε αυτές στην κρίσιμη για αυτά χρονική περίοδο γλωσσικής κατάκτησης.
Μια απίθανη γλώσσα είναι μια γλώσσα τεχνικής οργάνωση και οδηγιών π.χ. «Χρησιμοποίησε τη λέξη κόκκινο, αυτό θα πρέπει να αποτελεί την 14η λέξη κάθε 5ης πρότασης σου». Οι απίθανες γλώσσες δεν μπορούν να κατακτηθούν από ανθρώπους, κατακτιούνται όμως τελικά από την ΤΝ. Αυτό συμβαίνει διότι η γλώσσα έχει μια γενετική βάση, η οποία αποτελεί κυρίαρχο συστατικό της ανθρώπινης φύσης.
Οι απίθανες γλώσσες δεν μπορούν να κατακτηθούν οργανικά από τους ανθρώπους, ίσως επειδή χαρακτηρίζονται από δομές οι οποίες δεν γίνεται να γίνουν διαχειρίσιμες από τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Η διαδικασία κατάκτησης και ανάπτυξης γλωσσικών ικανοτήτων, στη περίπτωση των ανθρώπων, αποτελεί διαφορετική κατάσταση από την εκπαίδευση της ΤΝ σε γλώσσες. Όταν κάνουμε μια αναλογία -μεταξύ ξένων προς εμάς πράγματα- όπως το ζεύγος πουλί-αεροπλάνο, η γελοιότητα της κατάστασης γίνεται αμέσως αντιληπτή. Για κάποιο λόγο όμως, όταν συγκρίνουμε τους εαυτούς μας με προγράμματα, τελικά δυσκολευόμαστε να διαφοροποιήσουμε τους εαυτούς μας από αυτά.
Η εργαλειακή λογική μετέβαλε τον χαρακτήρα της επιστήμης, από αυτό της απλής κατανόησης και αλήθειας, σε μια μηχανοκεντρική παράδοση που την απασχολεί πρωτίστως η χρηστικότητα και η πρακτικότητα. Ειδικότερα, είναι φανερό πως δεν αλλοιώθηκε μόνο ο χαρακτήρας της επιστήμης εξαιτίας αυτής της προσέγγισης, αλλά και η ίδια η ιδέα περί μιας ανθρώπινης φύσης. Ο άνθρωπος γίνεται κατανοητός από τον εαυτό του ως μηχανή, λογισμικό και πρόγραμμα. Ο υπολογιστικός λόγος αποίκησε την ίδια την αυτοεικόνα του ανθρώπου και επέτρεψε την μηχανοποίηση της ίδιας του της ύπαρξης.
Έχουμε να κάνουμε με την παράλογη ανθρωποποίηση των μηχανών και αντιστρόφως ανάλογα με την εξίσου παράλογη μηχανοποίηση των ανθρώπων. Η απόδοση δεν πρέπει να συγχέεται με την υπόσταση.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου