Εισαγωγή
Το αναπαραγωγικό πλαίσιο
Στα προηγούμενα άρθρα αναλύθηκε το αναπαραγωγικό πλαίσιο του θυμοκεντρικού και του επιθυμοκεντρικου ατόμου. Για λόγους οικονομίας παρέχεται ενδεικτικά το σχήμα της λογικής αλληλουχίας του αναπαραγωγικού μηχανισμού τους, χωρίς περαιτέρω εξηγήσεις.
Λογικό σχήμα αναπαραγωγής τους:
Θυμικός άνθρωπος: Φόβος → Απέχθεια/Μίσος → Βία → Δικαιολόγηση βίας → Αποφόρτιση → Νέος στόχος
Επιθυμητικός άνθρωπος: Έλλειψη → Επιθυμία → Απόκτηση → Προσωρινή ικανοποίηση → Νέα έλλειψη
Όπως έχει ήδη αναφερθεί, η δομή του σχήματος είναι κατασκευασμένη έτσι ώστε ο άνθρωπος να αποτελεί έρμαιο της δυναμικής του. Εκείνος κλεισμένος σε έναν φαύλο και επαναλαμβανόμενο κύκλο, δεν μπορεί να δραπετεύσει από τις επιταγές της ύπαρξής του, με αποτέλεσμα την αιώνια αναπαραγωγή της ανάλογης συγκεκριμένης κατηγορίας.
Ποιο θα ήταν το αντίστοιχο αναπαραγωγικό σχήμα για τον άνθρωπο του «Λόγου»;
Ενδοσκόπηση → Αυτογνωσία → Αλήθεια → Δικαιοσύνη → Βαθύτερη αυτογνωσία → Ορθότερη πράξη
Ο άνθρωπος της σοφίας δεν προσδιορίζεται μέσα από συμπιεστικά και αποσυμπιεστικά ζεύγη μανίας και καταναλωτικής φρενίτιδας, αλλά μέσα από έναν αυτοδιορθωτικό κύκλο προσωπικής εξέλιξης, μια δίοδο η οποία του ανοίγει ένα πεδίο δυνατοτήτων για προσέγγιση ανώτερων σταδίων ανθρωπολογικής ωρίμανσης.
Εκείνος χρησιμοποιεί τις ενδοσκοπικές ικανότητές του για να αξιολογήσει ορθά τον εαυτό του, με απώτερο στόχο την αυτογνωσία, την προσέγγιση της αλήθειας και μεταγενέστερα την υιοθέτησή της για την εφαρμογή ενός δίκαιου τρόπου ζωής απέναντι στους συνανθρώπους του. Για παράδειγμα, ο άνθρωπος «πολεμιστής» ρωτάει πρωτίστως «Ποιος με αδίκησε;» και εξαιτίας της μνησικακίας του εξοντώνει έναν πιθανό στόχο ανεξαρτήτως ενοχής ή αθωότητάς του. Ο άνθρωπος των ηδονών ρωτάει πρωτίστως «Τι επιθυμώ και πώς το αποκτώ άμεσα;» και αυτός τρέχει να κορεστεί από την ίδια του τη λαιμαργία, ξεπερνώντας τα βιολογικά όριά του στομαχιού του, εξαϋλώνοντας άμεσα ένα ολόκληρο τραπέζι λιχουδιών στην καθισιά του.
Ο θυμικός βλέπει τον άλλον σαν εχθρό. Ο βουλιμικός σαν εργαλείο. Ο συνετός σαν φίλο.
Ο λογιστικός ρωτάει πρωτίστως τον εαυτό του «Πώς θα ζήσω σωστότερα απέναντι στους άλλους;».
Ας δοθεί ένα απλό και καθημερινό παράδειγμα περί αυτού. Ο λογικοκεντρικός άνθρωπος θυμάται πως στο παρελθόν, κυριευμένος από τις επιθυμίες του, δεν αντιμετώπισε με σοβαρότητα έναν φίλο του, ο οποίος του είχε εμπιστευτεί ένα ευαίσθητο και επίπονο ζήτημα για τη ζωή του.
Εκείνος βρισκόταν κάτω από ιδιαίτερη πίεση εκείνη την περίοδο, όπως ακριβώς και ο φίλος του. Τους τελευταίους μήνες δούλευε εξαντλητικά ωράρια, για να καλύψει τις ιατρικές ανάγκες των άρρωστων γονιών του, οπότε βρισκόταν κάτω από το βάρος ενός εξοντωτικού τρόπου ύπαρξης. Όταν ο φίλος του μοιράστηκε μαζί του τις δικές του ιδιαιτερότητες και προβληματισμούς, εκείνος υποβιβάθμισε χιουμοριστικά τη σκοπιά του προβλήματος του φίλου του και τον περιθωριοποίησε, με απώτερο σκοπό να κινηθεί με γοργούς ρυθμούς στο διαμέρισμά του, για να απολαύσει το αγαπημένο του ποτό και να δει την αγαπημένη του αθλητική εκπομπή στην τηλεόραση. Το διαμέρισμά του αποτελεί μια νησίδα ιδιώτευσης, ειρήνης και ηρεμίας απέναντι στην απαιτητική και εξαντλητική πραγματικότητα του.
Έπειτα από περαιτέρω περισυλλογή, αυτός έκανε την αυτοκριτική του και κατανόησε πως αδίκησε τον φίλο του και πως δεν του πρόσφερε την προσοχή που θα του άρμοζε. Αυτός προσέγγισε την αλήθεια κάτω από μια διπλή σκοπιά. Αρχικά αξιολόγησε τον εσωτερικό κόσμο του. Συμπληρωματικά συνάθροισε τις εξωτερικές και ευρύτερες μεταβλητές του πραγματικού κόσμου, οι οποίες, ασκώντας τις δικές τους πιέσεις, τον έκαναν τελικά επιρρεπή ως προς συγκεκριμένες ανεπαρκείς συμπεριφορές.
Ξεκινώντας μια διανοητική απόπειρα για την προσέγγιση της αλήθειας, τόσο σε κοσμικό όσο και σε προσωπικό επίπεδο, εκείνος κατάφερε να αποκτήσει το κατάλληλο επίπεδο αυτοσυνείδησης, αλλά και στοιχειώδους επιπέδου κατανόησης περί του κόσμου, έτσι ώστε να επαναξιολογήσει τον συσχετισμό του με τον φίλο του.
Ασφαλώς, η κοινή λογική και η όρεξη περί προσέγγισης της αλήθειας δεν θα ήταν αρκετή για την αποκατάσταση της σχέσης του. Το αντιληπτικό σκέλος αποτελεί έναν πρώτο βαθμό, ο οποίος μπορεί να οδηγήσει στην αποκαταστατική δράση. Σε επόμενο πλαίσιο, το θυμικό παίζει κρίσιμο ρόλο ως μεσολαβητής, ο οποίος αναπαράγει μια αίσθηση επιμονής, που κινητοποιεί τον λογιστικό να αποκαταστήσει το λάθος του και να επιφέρει δικαιοσύνη, με το να υπάρχει σαν δίκαιο πρόσωπο.
Η υιοθέτηση αυτού του ευρύτερου μηχανισμού, όταν τιμάται κατ' επανάληψη και γίνει συνήθεια και κυρίαρχος τρόπος ύπαρξης του ατόμου, οδηγεί σταδιακά σε βαθύτερα επίπεδα αυτογνωσίας και κατανόησης της πραγματικότητας, αλλά και σε δικαιότερες πράξεις για την κρυστάλλωση ουσιαστικών και ισότιμων σχέσεων με τους συνανθρώπους του. Φυσικά, ίσως αυτή η τυπολογία ανθρώπου δεν μπορεί να διατηρηθεί αιωνίως και κάτω από κάθε πιθανό πλαίσιο για κάθε πιθανό άνθρωπο.
Αυτό θα αποτελούσε την ύπαρξη ενός τέλειου όντος, μια δηλαδή θεωρητική εξιδανίκευση. Παρ' όλα αυτά, αν ο κόσμος ενδιαφέρεται για σχέσεις αμοιβαιότητας και αλληλοσεβασμού, τότε δεν θα ήταν παράλογο να αφιερώσει ενέργεια για την προσέγγιση αυτού του τρόπου ύπαρξης, στον βαθμό και στο επίπεδο που μπορεί να προσεγγίσει ένα τέτοιο υπόδειγμα.
Αλληλεπίδραση των μορίων της ψυχής
Στην περίπτωση του μνησίκακου και επιθυμητικού ανθρώπου, ο εσωτερικός τρόπος λειτουργίας των κόσμων τους μπορεί να περιγραφτεί ως ακολούθως:
Θυμικό → Επιθυμητικό → Λογιστικό
Το θυμικό είναι η ηγεμονική τάση και μέσα από τη γέννηση του φόβου στα σπλάχνα του, τελικά μετατοπίζει αυτόν στο συνειδητό επίπεδο ως μίσος. Το μεταβιβασμένο μίσος γεννάει τη βούληση στο επιθυμητικό για εκτέλεση κακόβουλων ενεργειών κατά του επινοημένου ή πραγματικού εχθρού. Τέλος, το λογιστικό δικαιολογεί εκ των υστέρων την ήδη παρμένη απόφαση.
Επιθυμητικό → Θυμικό → Λογιστικό
Στη συνείδηση του ατόμου κρυσταλλώνεται ένα κενό έλλειψης. Υπάρχει η επιθυμία να το γεμίσει. Το θυμικό συνάπτει δέσμες επικοινωνίας με το επιθυμητικό. Δεν γεννάει φόβο και μίσος στην προκειμένη περίπτωση, αλλά πάθος με τη μορφή του ζήλου, της φιλοδοξίας, της προσδοκίας κτλ. Το θυμικό παρέχει τη δυνατότητα δράσης για εκπλήρωση της προγενέστερης επιθυμίας. Τέλος, το λογιστικό επίσης δικαιολογεί με ορθολογιστικά μέσα την απόφαση αυτή. Αυτό, αλλοιωμένο από την ηγεμονία του πάθους, υποστηρίζει πως «Όταν αποκτηθεί αυτό, τότε θα είμαι χαρούμενος και ολοκληρωμένος» ή «Αυτή η αγορά που έκανα ήταν πιο έξυπνη με βάση τις δικές μου ανάγκες» κτλ.
Στη λογοκεντρική περίπτωση:
Λογιστικό → Θυμικό → Επιθυμητικό
Το λογιστικό κατέχει τα ηνία. Η συνειδητή κρίση προηγείται. Το θυμικό παρέχει το θάρρος για την πρακτική εκπλήρωση του ορθού και του δικαίου. Για παράδειγμα, όπως αναφέρθηκε και πριν, υπάρχει ένα ρίσκο έκθεσης ως προς την αποκατάσταση μιας χαλασμένης φιλίας: «Και αν εκτεθώ; Και αν με απορρίψει; Ίσως θα έχει και δίκαιο, αφού είμαι λάθος...». Το θυμικό παρέχει την επιμονή και το θάρρος για την ανάληψη επίπονων συνεπειών, που μπορεί το υποκείμενο να βιώσει στη διαδικασία του για αποκατάσταση της δικαιοσύνης με γνώμονα την αλήθεια.
Τέλος, η επιθυμία, μέσα στο τριπολικό σχήμα της ψυχής, περιθωριοποιείται στον μέγιστο βαθμό, μέσα από τη βαθύτερη σύντηξη και συνεργασία του λογιστικού-θυμικού συμπλέγματος. Η επιθυμία δεν εξαλείφεται, αλλά επαναπροσδιορίζεται σε νέα πλαίσια. Η επιθυμία για αποκατάσταση μιας σχέσης ιεραρχείται πάνω από την επιθυμία της προσωπικής αυτοεπιβεβαίωσης ή του ευκολότερου δρόμου των υλικών απολαύσεων κτλ.
Το λογιστικό δεν αποκόβεται από το θυμικό και το επιθυμητικό. Εκείνο συνυπάρχει αρμονικά με αυτά, απλώς με έναν σωστότερο ιεραρχικό τρόπο λειτουργίας. Ο καβαλάρης της άμαξας, αυτός που κατέχει τα σκοινιά, είναι η ορθή κρίση, και σε αυτή υπακούν τα δύο άλογα που υλοποιούν με τη μυϊκή τους υπόσταση τη βούληση του καβαλάρη. Η μονοπολική κυριαρχία του λογιστικού επί των υπόλοιπων μελών οδηγεί στην τεχνοκρατική παρέκκλιση της νεωτερικής εποχής, η οποία θα σχολιαστεί στο τελευταίο κομμάτι του κειμένου.
Ελκυστές και προέλευση
Οι ελκυστές του θυμοειδή ανθρώπου είναι η μνησικακία και η τραγική συνείδηση. Οι ελκυστές του επιθυμητικού ατόμου είναι η έλλειψη και η φαντασίωση. Στη σύγχρονη εποχή τουλάχιστον, αν και όχι αποκλειστικά, και οι δύο αυτές ταυτότητες παρακινούνται από την έλλειψη ουσιαστικού νοήματος, εξαιτίας της κυριαρχίας του μηδενισμού. Αυτό είναι ιδιαίτερα αληθές στην περίπτωση του ηδονικού τύπου. Ποιοι είναι λοιπόν οι ελκυστές του ανθρώπου της σωφροσύνης;
Αυτοί θα μπορούσαν ίσως να ήταν η αυτογνωσία, η αλήθεια και η δικαιοσύνη.
Ο λογιστικός άνθρωπος εκκινεί ενδοσκοπικές διαδικασίες, όχι για να θαυμάσει τον εαυτό του, αλλά για να δει πού χαρακτηρίζεται ως ανεπαρκής, πού έσφαλε και για ποια πράγματα θα έπρεπε να αναλάβει ευθύνη. Ο μνησίκακος ρωτάει όταν κοιτάζεται στον καθρέφτη «Ποιος με αδίκησε;», ο δούλος των παθών «Τι θέλω;», ο συνετός «Πώς αδίκησα κάποιον;». Ο πρώτος αποφεύγει ολοκληρωτικά την αξιολόγηση του εσωτερικού του κόσμου, προβάλλοντας έναν εχθρό-στόχο στον οποίο στρέφει την προσοχή του, ακριβώς σαν αφορμή, για να μην αναγκαστεί να αξιολογήσει τον εαυτό του.
Ο δεύτερος ξεκινάει μια δειλή ενδοσκοπική δραστηριότητα, αλλά της επιφανειακής στοιβάδας της ζωικής ή και εγωιστικής ύπαρξής του, για πράγματα που έχουν να κάνουν δηλαδή μόνο με τις βιολογικές του και τις αυτοεπιβεβαιωτικές ανάγκες του. Μόνο ο τρίτος τύπος έχει το κουράγιο να κάνει βαθιά ενδοσκόπηση εαυτού, μια ανάλυση της εξωτερικής πραγματικότητας, αλλά και μόνο αυτός χαρακτηρίζεται από τη θέληση να δράσει «σωστά».
Η δικαιοσύνη είναι απαραίτητος ελκυστής για την ευθυγράμμιση του προσώπου ως προς έναν σωστό τρόπο ζωής. Η ύπαρξη των πρώτων δύο ελκυστών αποτελούν απαραίτητες, όχι όμως και αρκετές, από μόνες τους προϋποθέσεις για την ολοκλήρωση της ταυτότητάς του. Αυτός που κινητοποιείται μόνο από την αυτογνωσία και την αλήθεια είναι ίσως καταδικασμένος να βρίσκεται εγκλωβισμένος μέσα σε ένα κλειστό σύστημα καθαρής θεωρητικής νόησης, αποκομμένος από την ανθρώπινη εμπειρία, καθημερινότητα και τρόπο ύπαρξης.
Η κρίση του, οι διανοητικές του ικανότητες και η περιγραφική του καθαρότητα μπορεί να είναι εξαιρετικά ώριμες και δυνατές. Παρ' όλα αυτά, είναι εξίσου πιθανό αυτές οι δυνατότητες να παραμείνουν περιορισμένες σαν ύπαρξη, σαν νοητικές διεργασίες,του θεωρητικού κόσμου, δίχως να έχουν καμία επίπτωση πάνω στον πραγματικό κόσμο. Ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο είναι ζωτικής σημασίας η ανθρώπινη δράση, συνήθεια και τρόπος ύπαρξης να κατευθύνεται τελικά μέσα στα καθημερινά και εμπειρικά πλαίσια, με αρχικό γνώμονα την αλήθεια, αλλά με συντονιστή και διοχετευτή τη δικαιοσύνη.
Τι θα μπορούσε τελικά να αποτελέσει πυροκροτητή και γεννήτορα του λογιστικού τύπου; Αν ο θυμικός και ο καταναλωτικός, ως παρεκκλίσεις, συγκροτούνται και διατηρούνται από ένα αρνητικό φαινόμενο - τον μηδενισμό - τότε η ορθότερη ρυθμιστική μορφή θα έπρεπε να συγκροτείται και να διατηρεί τη δυναμική της από ένα θετικό όραμα και πηγή έμπνευσης.
Ο μετα-ελκυστής λοιπόν θα μπορούσε να είναι μια ιδέα περί μιας πιθανής μορφής αγαθού. Το πώς δηλαδή υπάρχει ένα ανώτερο ανθρωπολογικό υπόδειγμα το οποίο μπορεί να ακολουθηθεί και πώς αξίζει να ακολουθηθεί και πώς η δίοδος για την προσέγγισή του ή μια από τις πιθανές διόδους αποτελεί το προαναφερόμενο ρυθμιστικό ανθρωπολογικό μοτίβο. Κοινώς, ο άνθρωπος δεν έχει χρέος εδώ να μείνει στάσιμος σαν ύπαρξη, αλλά να επικεντρωθεί στο πώς οφείλει να είναι και να κινηθεί για την πραγμάτωση αυτής της πιθανής κατάστασης.
Εναλλακτικός γεννήτορας θα μπορούσε να αποτελεί η έννοια της αρμονίας ή της ελευθερίας ή της σοφίας. Πιθανώς όμως αυτά θα αναλυθούν σε μελλοντικό σχολιασμό. Ενδεικτικά και με λίγα λόγια, αν η ιστορία της ανθρωπότητας μπορεί να θεαθεί σαν μια πορεία προς ολοένα και πιο ώριμα επίπεδα ελευθερίας, τότε αυτή η ελευθερία είναι η αρχή η οποία οδηγεί τους ανθρώπους να την εξασκήσουν δίχως φόβο, αγκαλιάζοντας τις συνέπειες των πράξεών τους, οδηγώντας σε μια παραλλαγή του υποστηριζόμενου συμπεριφορικού παραδείγματος.
Δηλαδή η τοποθέτηση της ελευθερίας σαν υπέρτατου αγαθού, μπορεί να οδηγήσει στην συνειδητοποίηση, πως για να εκπληρωθεί αυτή, θα πρέπει οι άνθρωποι να αναλάβουν τις δυσκολίες, τις ευθύνες και τις εντάσεις, οι οποίες έρχονται πακέτο, με την ανάληψη του ελέγχου της ατομικής, παραγωγικής και πολιτικής τους μοίρας.
Το άτομο το οποίο χαρακτηρίζεται από τους ελκυστές της αυτογνωσίας, της αλήθειας και της δικαιοσύνης, μπορεί να αυτοκυβερνηθεί σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο και να προσπαθήσει να φτάσει τον μετα-ελκυστή της ελευθερίας. Η ελευθερία δημιουργεί την ανάλογη επιθυμητή λογιστική ταυτότητα ανθρώπου, όπως ο μηδενισμός δημιουργεί τον θυμικό και επιθυμητικό τύπο.
Η νεωτερική εργαλειακή παρέκκλιση
Αν και ο νεότερος ιστορικός χρόνος υιοθέτησε ως τμηματική πηγή έμπνευσης τον αρχαίο ελληνικό κόσμο, αυτή η υιοθέτηση είναι τελικά στρεβλή και ύπουλα εφαρμοσμένη. Η νεωτερική εποχή, μέσα από την επιστημονική επανάσταση, την προτεσταντική μεταρρύθμιση, τη συγκρότηση των νεωτερικών εθνικών-κρατικών συστημάτων, τον Διαφωτισμό, τη βιομηχανική επανάσταση κτλ., ταύτισε τη νόηση σχεδόν αποκλειστικά με την ικανότητα επεξεργασίας δεδομένων, την αποτελεσματικότητα κτλ.
Ουσιαστικά σήμερα κυριαρχεί μια επεξεργαστική, κομπιουτερίστικη και ψυχρή ορθολογιστική κρίση, η οποία είναι αποκομμένη από ηθικές ανησυχίες, ευρύτερους κοινωνικούς προβληματισμούς κτλ. ή, τέλος πάντων, όταν αυτές οι ευρύτερες πτυχές ύπαρξης καλούνται να συγκρουστούν με την ύψιστη λογιστική παρέκκλιση της εποχής, αυτές τυπικά χάνουν και ιεραρχούνται σε χαμηλότερο επίπεδο προτεραιότητας.
Ενδεικτική περίπτωση αποτελεί η έννοια του «Homo Economicus». Δηλαδή, η ιδέα πως πρωτίστως ο άνθρωπος αποτελεί έναν ικανοποιητικό επεξεργαστή πληροφοριών, ο οποίος, με βάση το αποδοτικό φιλτράρισμά τους, τελικά ενεργεί τυπικά ή ίσως και πάντα με βάση το δικό του προσωπικό συμφέρον ή αρέσκεια. Η «ιερή» αποστολή του σαν ικανός επεξεργαστής πληροφοριών είναι να μεγιστοποιήσει το προσωπικό του συμφέρον, με βάση το λιγότερο δυνατό κόστος κάθε δεδομένη στιγμή.
Η νεωτερικότητα απογύμνωσε το λογιστικό από τις διασυνδέσεις του με το θυμικό και το επιθυμητικό, αλλά επίσης και από την εξυπηρέτηση αξιών όπως η δικαιοσύνη κτλ., και τον μετα-ελκυστή του, δηλαδή τον πρωταρχικό σκοπό ύπαρξής του, τον οποίο καλείται να υπηρετεί. Αυτό έχει σαν συνέπεια τον σχηματισμό ενός διαφορετικού και αλλοιωμένου τύπου λογιστικού, το εργαλειακό λογιστικό, που χαρακτηρίζεται από τον δικό του εσωτερικό τύπο οργάνωσης, από τους δικούς του κανόνες, παραμέτρους και χαρακτηριστικά γνωρίσματά του.
Η ανάλυση της νεωτερικής παρέκκλισης θα αναλυθεί σε μεγαλύτερο βάθος σε επόμενο άρθρο.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου