Η Αέναη Αναπαραγωγή του Επιθυμητικού Ανθρώπου (ΙΙ)

 

American Psycho (2000)

 

Εισαγωγή

Σύμφωνα με την πλατωνική διαίρεση της ψυχής - ή μια ερμηνευτική παραλλαγή του μοντέλου εκείνου - αυτή χωρίζεται σε 3 τμήματα. Αυτά είναι το λογιστικό, το επιθυμητικό και το θυμικό. Η κυριαρχία ενός συμπλέγματος πόλων επί του τρίτου αντιστοιχεί στην αναπαραγωγή συγκεκριμένων τύπων ανθρώπου και προσωπικοτήτων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο θυμοειδής άνθρωπος, όπου μέσα από σύζευξη θυμικού και επιθυμητικού, τελικά περιθωριοποιείται το λογιστικό και υποτάσσεται ως προς αυτά. Έτσι, κάτω από την αιγίδα του θυμικού δημιουργείται ο θυμοειδής άνθρωπος.

Περισσότερα για τη συγκεκριμένη κατηγορία και τα χαρακτηριστικά της γνωρίσματα - αλλά και για τους μηχανισμούς με τους οποίους αυτή λειτουργεί - ο αναγνώστης μπορεί να διαβάσει εδώ: Η Αέναη Αναπαραγωγή του Θυμοκεντρικού Ανθρώπου (Ι).

Φυσικά, ο κάθε άνθρωπος αποτελεί πολύπλοκη και σύνθετη οντότητα - ένα υβριδικό μείγμα αυτών των παραδειγμάτων - η οποία σε τυπικά και γενικευμένα πλαίσια δεν μπορεί να απλοποιηθεί κάτω από την τάση ενός συγκεκριμένου συμπεριφορικού υποδείγματος. Παρ' όλ' αυτά, οι συγκεκριμένες αναλύσεις του κάθε προαναφερόμενου άξονα ξεχωριστά, αποτελούν ίσως πολύτιμο εργαλείο για την κατανόηση συγκεκριμένων κυρίαρχων τάσεων της εποχής μας, των ιδιοτήτων τους, αλλά και των μηχανισμών αναπαραγωγής και πρόκλησής τους.

Στο παρόν κείμενο, θα αναλυθεί η κατηγορία του επιθυμητικού ανθρώπου. Ο απολαυσιοκεντρικός άνθρωπος είναι το κυρίαρχο υπόδειγμα των αναπτυγμένων μοντέρνων κοινωνιών και λογική συνέπεια της καταναλωτικής κοινωνίας, της υλικής αφθονίας, της μίμησης του προτύπου των λίγων εχόντων από τους πολλούς μη έχοντες κτλ. Η κάθε διακριτή κατηγορία με βάση κυριαρχίας και συχνότητας εμφανίζεται με την ακόλουθη ποσοτική αλληλουχία στις μοντέρνες κοινωνίες: Επιθυμητικός άνθρωπος > θυμικός άνθρωπος > λογιστικός άνθρωπος.

 

 

Το αναπαραγωγικό πλαίσιο

Συνοπτικό σχήμα μηχανισμού λειτουργίας τους:

Θυμικός άνθρωπος: Φόβος → Απέχθεια/Μίσος → Βία → Δικαιολόγηση βίας → Αποφόρτιση → Νέος στόχος

Επιθυμητικός άνθρωπος: Έλλειψη → Επιθυμία → Απόκτηση → Προσωρινή ικανοποίηση → Νέα έλλειψη

Ας γίνει σχολιασμός της αέναης αναπαραγωγής του τελευταίου. Προφανώς η κινητήρια δύναμη και αρχή του ηδονικοκεντρικού ανθρώπου αποτελεί το επιθυμητικό μόριο του μυαλού. Αν ο θυμικός άνθρωπος ορίζεται από αυτό που μισεί, τότε ο επιθυμητικός ορίζεται από αυτό που ποθεί.

Αν η συμπεριφορική εξελικτική αλυσίδα του θυμικού ανθρώπου είναι ο πρωτογενής φόβος, που γεννάει τη δευτερογενή απέχθεια, που οδηγεί στην κατασκευή εχθρού και στη βία και τη δικαιολόγησή της, τότε εδώ έχουμε ως ηγεμονική αρχή μια επιθυμία, η εκπλήρωση της οποίας οδηγεί σε απόκτηση, που οδηγεί σε προσωρινή ικανοποίηση, που οδηγεί σε νέο μελλοντικό αίσθημα έλλειψης και πάλι από την αρχή.

Η αρχική επιθυμία συγκροτείται μέσα από την εμφάνιση μιας αίσθησης ανάγκης ή έλλειψης, που είναι αληθινή ή τις περισσότερες φορές στις κοινωνίες μας - ύπουλης και πλασματικής φύσεως. Η προγενέστερη λογική αλληλουχία είναι κατασκευασμένη έτσι, ώστε ο άνθρωπος να αποτελεί δέσμιο των δυναμικών της. Αυτός μπορεί να ικανοποιήσει τις επιθυμίες του προσωρινά και το μοναδικό αντίδοτο ως προς την αίσθηση έλλειψης είναι η επιπρόσθετη και αδιάκοπη εξυπηρέτηση των νέων επιθυμιών του, μέσα από την περαιτέρω απόκτηση αντικειμένων του αχόρταστου πόθου του.

Αν ο θυμοειδής άνθρωπος αποτελεί έρμαιο της μνησικακίας του, αν αντλεί το νόημά του από το μίσος του για τον άλλον, τότε πάντα θα αναπαράγεται η ταυτοτική δομή του, μέσα από την εφεύρεση ενός νέου εχθρού αληθινού ή πραγματικού. Η σφαγή του πρώτου εχθρού του προσφέρει μια παροδική ανακούφιση στον ψυχισμό του, μέχρι που σταδιακά η συσσωρευμένη μανία του χτίζεται από την αρχή και στρέφει τα δόντια της σε ένα νέο - αυτή τη φορά - θύμα. Εξ ού και η αέναη αναπαραγωγή του μέσα από ζεύγη συμπιεστικής και αποσυμπιεστικής τάσεως.

Με την ίδια έννοια λοιπόν, ο φιλήδονος άνθρωπος αποφορτίζεται προσωρινά με την απόκτηση υλικών και συμβολικών αγαθών και φαινομένων, χωρίς όμως να επιτυγχάνει ίαση, μέχρι να υπερφορτωθεί ξανά από μια εκρηκτική παρόρμηση, που σταδιακά χτίζεται και ρέει ανεξέλεγκτη, που τον οδηγεί σε μια αιώνια καταναλωτική λούπα επανάληψης κτλ., πάλι με όρους συμπιεστικής και αποσυμπιεστικής φύσεως.

 

 

 

Αλληλεπίδραση των μορίων της ψυχής

Ας παρουσιαστεί συνοπτικά σε αυτό το στάδιο η σειρά και ο τρόπος αλληλεπίδρασης μεταξύ των τμημάτων του μυαλού σε κάθε μία από τις δύο κατηγορίες ατόμου.

Στην περίπτωση του μνησίκακου ανθρώπου ο εσωτερικός τρόπος λειτουργίας του κόσμου του δομείται ως έχειν:

Θυμικό → Επιθυμητικό → Λογιστικό

Το θυμικό είναι η ηγεμονική τάση και μέσα από τη γέννηση του φόβου στα σπλάχνα του, τελικά μετατοπίζει αυτόν στο συνειδητό επίπεδο ως μίσος. Το μεταβιβασμένο μίσος γεννάει τη βούληση στο επιθυμητικό για εκτέλεση κακόβουλων ενεργειών κατά του επινοημένου ή πραγματικού εχθρού. Τέλος, το λογιστικό δικαιολογεί εκ των υστέρων την ήδη παρμένη απόφαση.

Στην περίπτωση του επιθυμητικού προσώπου ο εσωτερικός τρόπος λειτουργίας του διαμορφώνεται ως εξής:

Επιθυμητικό → Θυμικό → Λογιστικό

Στη συνείδηση του ατόμου κρυσταλλώνεται ένα κενό έλλειψης. Υπάρχει η ανάγκη να το γεμίσει. Το θυμικό συνάπτει δέσμες επικοινωνίας με το επιθυμητικό. Δεν γεννάει φόβο και μίσος στην προκειμένη περίπτωση αλλά πάθος με τη μορφή του ζήλου, της φιλοδοξίας, της προσδοκίας κτλ. Το θυμικό παρέχει τη δυνατότητα δράσης για εκπλήρωση της προγενέστερης επιθυμίας. Τέλος, το λογιστικό επίσης δικαιολογεί με ορθολογιστικά μέσα την απόφαση αυτή. Αυτό, αλλοιωμένο από την ηγεμονία του πάθους, υποστηρίζει πως «Όταν αποκτηθεί αυτό, τότε θα είμαι χαρούμενος και ολοκληρωμένος» ή «Αυτή η αγορά που έκανα ήταν πιο έξυπνη με βάση τις δικές μου ανάγκες» κτλ.

Συμπληρωματικά, ενώ ο μανιοκεντρικός άνθρωπος βλέπει τον «ξένο» σαν εχθρό, εδώ ο άλλος βιώνεται σαν εργαλείο προς εκμετάλλευση. Το υποκείμενο που κυριαρχείται από την επιθυμία του, τείνει να βλέπει τους συνανθρώπους του, σαν απλά μέσα προς εκμετάλλευση, τα οποία πρέπει να αξιοποιήσει με κατάλληλο τρόπο για την προσωπική του ανέλιξη στην κοινωνική σκαλωσιά της ζωής. Αυτός είναι και ο πιο κυρίαρχος συγκριτικά τύπος στη σημερινή εποχή, ένας ναρκισσιστικός πράκτορας και απολαβέας καταναλωτικών υπηρεσιών.

Στην πραγματικότητα, όπως θα γίνει κατανοητό παρακάτω, κανένας από αυτούς δεν θα είναι ποτέ ικανοποιημένος με τον εαυτό του, ακριβώς γιατί βιώνουν τους άλλους είτε ως αντιπάλους, είτε ως εργαλείο εξυπηρέτησης. Σε κάθε περίπτωση βρίσκονται αποκομμένοι από τη σύναψη ουσιαστικών σχέσεων με τους συνανθρώπους τους, τους οποίους θα έπρεπε να βιώνουν ως ισότιμους φίλους.

 

 

Κοινωνικές συνθήκες και ελκυστές

Ο θυμοκυριαρχούμενος άνθρωπος -ακριβώς επειδή θεωρεί πως κάποιος μέλλει να τον καταστρέψει- φανερώνει τα νύχια του σε ολόκληρη τη διάστασή τους, κάτω από συνθήκες κοινωνικής αστάθειας και αποκλεισμού. Αντίθετα, ο επιθυμητικός τύπος ανθίζει σε συνθήκες υλικού πλούτου, προόδου, αφθονίας και σταθερότητας. Το μόνο πάνω στο οποίο εστιάζει η ματιά του είναι άπειρες υποσχέσεις και δυνατότητες, ως προς εκμετάλλευση και εκπλήρωση. Πάντα κάτι του λείπει μέσα από μια αχανή θάλασσα διαθέσιμων επιλογών π.χ. χρήμα, εμπειρίες, ταξίδια, φήμη, κοινωνικό κύρος, αυτοβελτίωση κτλ.

Για να γίνει κατανοητή η συνδετική αντιστοιχία μεταξύ συγκεκριμένων ζευγών κοινωνικών συνθηκών με την αντίστοιχη τυπολογία ανθρώπου, πρέπει να γίνει μια ενδιάμεση στάση αναφοράς για την περιγραφή των ελκυστών του ανθρώπου των «ορέξεων».

Οι ελκυστές αποτελούν μηχανισμούς οι οποίοι είναι βαθύτατα ενσωματωμένοι στον αξιακό πυρήνα του κάθε ανθρώπου και εν τέλει θέτουν τις παραμέτρους που αναπαράγουν την ταυτότητά του. Όσο είναι ενεργοί και διατηρούν την τάση τους, τόσο αναπαράγεται στην προκειμένη περίπτωση η επιθυμοκεντρική μορφή ατόμου επ' αόριστον, εξαιτίας της αφθονίας των διαθέσιμων καυσίμων.

Αν στο μανιακό προφίλ οι κύριοι ελκυστές είναι η μνησικακία και η τραγική συνείδηση, στο ηδονικό είναι η έλλειψη και η φαντασίωση. Ο άνθρωπος πολεμιστής νοηματοδοτεί τη ζωή του με όρους αντιπαράθεσης. Δηλαδή όχι με θετικές ιδιότητες αλλά με αξιοποίηση αρνητικών σχημάτων και προβολή τους πάνω σε ξένα πρόσωπα. Αυτός δεν ζει για κάτι, αλλά πρωτίστως αντί για κάτι. Δεν θέλει πρωτίστως να δημιουργήσει αλλά να καταστρέψει. Ως αποτέλεσμα, κύριο συστατικό καύσιμό του αποτελεί η μνησικακία.

Επιπρόσθετα έχει την τάση να θυματοποιεί τον εαυτό του. Βρίσκεται υπό απειλή. Είναι το αδικημένο θύμα και κάτι πρέπει να κάνει να αυτοαμυνθεί και να οδηγηθεί στην ευτυχία και ευημερία, που αδίκως του στερούν οι «εχθροί» του. Εδώ σχηματίζεται η τραγική συνείδηση. Είναι ο ήρωας που θα σουβλίσει τον δράκοντα με το αιχμηρό ακόντιό του και θα σώσει τον εαυτό του και την κοινότητά του από το θηρίο-θηρευτή.

Στην περίπτωση του δούλου των παθών ο πρώτος του θεμελιώδης μηχανισμός αναπαραγωγής αποτελεί ένα αίσθημα έλλειψης. Ενδιαφέρον αποτελεί η παρατήρηση πως ο επιθυμοκεντρικός άνθρωπος επιζητά πρωτίστως το κυνήγι και όχι το αντικείμενο-στόχο του πόθου του. Αυτός όταν αποκτάει το τρόπαιό του, είτε είναι ένα κινητό, είτε ένα αυτοκίνητο, είτε ένα ρολόι, είτε έναν τίτλο σπουδών, είτε έναν σύντροφο κτλ. -αν και προσωρινά ικανοποιείται- πάντα τελικά αυτό το αίσθημα αυτάρκειας σταδιακά ξεθυμαίνει και «εξαναγκάζεται» να αναζητήσει νέους στόχους και κατακτήσεις.

Είναι πρωτίστως ένας άνθρωπος της ανεκπλήρωτης υπόσχεσης και επιθυμίας. Το αντικείμενο του πόθου του αποτελεί απλά ένα επιφανειακό σύμπτωμα. Στην πραγματικότητα εκείνος επιζητά κάτι βαθύτερο, το οποίο η ανταγωνιστική αγορά και η συνολική δόμηση του παρόντος πολιτισμικού υποδείγματος δεν μπορεί να του προσφέρει.

Ο δεύτερος ελκυστής λοιπόν είναι η φαντασίωση. Η θετική φαντασίωση γεμίζει με θερμό αίσθημα, τον παγερό κόσμο της αρνητικής στέρησης. Το υποκείμενο της ηδονής αναπαράγει και προβάλλει συνεχώς φανταστικές και μελλοντικές συνθήκες της υποτιθέμενης αυτοολοκλήρωσης και αυτοεκπλήρωσής του. Συνοπτικά αυτό λέει: «Όταν αποκτήσω αυτό, όταν επιτύχω εκείνο, όταν φτάσω σε αυτό το εξελικτικό στάδιο ύπαρξής μου, τότε θα είμαι ικανοποιημένος».

Είναι φανερό δηλαδή, πως και στις δύο περιπτώσεις, όσο διατηρείται η δομή και η λειτουργία αυτών των συγκεκριμένων ελκυστών, τόσο θα συνεχίζεται και η αναπαραγωγή αυτών των μορφών ανθρώπων, αντί για τη «θανάτωσή» τους ή τη χαλιναγώγησή τους, για τη συγκρότηση ενός ζωτικού δημιουργικού χώρου, που θα αποβεί καρποφόρος ως προς τον σχηματισμό ενός νέου υποδείγματος - το λογιστικοκεντρικό - το οποίο θα αναλυθεί σε επόμενο άρθρο. Ποιο είναι όμως το βαθύτερο αίτιο που επιτρέπει την κυριαρχία και την εξάπλωση αυτών των ελκυστών εξαρχής;

 

Ο μηδενισμός ως ο ακρογωνιαίος λίθος  

  

Σε κάθε μία από αυτές τις δύο περιπτώσεις ο μηδενισμός αποτελεί τον γεννήτορα των δύο αυτών κατηγοριών. Η απουσία νοήματος στις σύγχρονες κοινωνίες οδηγεί στη συγκρότηση του πολεμιστή, ο οποίος βρίσκει ψευδές τελικά «νόημα» στον αυτοπροσδιορισμό της ύπαρξής του -όπως είπαμε και πριν- με αρνητικούς όρους αντιπαράθεσης ως προς τα θηρία. Δεν έχει να ζήσει για κάτι αλλά αντί ενός φαινομένου, προσώπου, ομάδας κτλ.

Με ανάλογο τρόπο -και σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό- ο πρωταρχικός ελκυστής του επιθυμητικού τύπου, δηλαδή το αίσθημα έλλειψης, προέρχεται επίσης μέσα από ένα κενό νοήματος της σύγχρονης εποχής, εξαιτίας της εξάπλωσης του φαινομένου του μηδενισμού. Ο καταναλωτικός άνθρωπος, όπως και ο μανιακός άνθρωπος, αποτελούν παρεκκλίσεις, οι οποίες προσπαθούν να νοηματοδοτήσουν την ύπαρξή τους, μέσα στα πλαίσια εσφαλμένων εδαφών και αντιληπτικών υποθέσεων.

Ο εγκλεισμός του εαυτού στα πλαίσια των προαναφερόμενων καταστάσεων μπορεί απλά να αντιμετωπίσει -προσωρινά και επεισοδιακά- κάποια επιφανειακά συμπτώματα του προβλήματος όχι όμως και τη ρίζα του. Ο οργισμένος άνθρωπος μάχεται για ένα παρόν, που δεν μπορεί ποτέ να κατακτήσει. Ο καταναλωτικός, για ένα μέλλον το οποίο ποτέ δεν θα εκπληρωθεί.

Τι θα μπορούσε να αποτελέσει ένα θετικό υπόδειγμα που θα γείωνε τον άνθρωπο κάτω από ένα εναλλακτικό πλαίσιο ρύθμισης των σχέσεων; Αυτό αποτελεί ένα εξαιρετικά πιο δύσκολο ερώτημα ως προς επίλυση. Το να καταστρέφεις είναι πάντα πιο εύκολο από το να δημιουργείς, τουλάχιστον από το να δημιουργείς κάτι ουσιαστικό.

Συνοπτικά, για λόγους οικονομίας σε αυτό το άρθρο, ας αναφερθεί η δέσμευση σε αξίες όπως αυτές της δημοκρατίας, της ελευθερίας και της ισότητας, της κοινότητας, της συνεργασίας και της αλληλοβοήθειας, ως ιδανικά τα οποία θα μπορούσαν να αναστρέψουν τη ροή της προαναφερόμενης τάσης.

Επιπρόσθετα η αναγνώριση, προβολή και μίμηση συμβολικών και διαχρονικών πολιτισμικών προτύπων, αλλά και προτύπων μιας απλής και εμπειρικής διάστασης του μικρόκοσμου της καθημερινότητάς μας, τα οποία αντιπροσωπεύουν πιστά αυτές τις επιθυμητές αξίες, ίσως αποτελούν ένα εξαιρετικά ισχυρό κίνητρο και πηγή έμπνευσης, για την ανασυγκρότηση του κόσμου ως προς εναλλακτικά εξελικτικά πολιτισμικά υποδείγματα.

Τώρα που αναλύθηκαν τα συστατικά στοιχεία που αναπαράγουν την ταυτότητα αυτών των τύπων, μπορεί να γίνει και η κατάλληλη σύνδεση με το γιατί ο κάθε τύπος εμφανίζεται στη μεγαλύτερη έντασή του κάτω από συγκεκριμένες κοινωνικές συνθήκες.

Το δυτικό νεωτερικό υπόδειγμα γίνεται υποφερτό από τον ευρύτερο πληθυσμό, μόνο και μόνο εξαιτίας της τήρησης μιας υπόσχεσής του ως προς τον κόσμο. Απαραίτητη προϋπόθεση για την επιβίωσή του, είναι το σύστημα να παραμείνει ανθρωπολογικά μη απαιτητικό. Ακριβώς εξαιτίας αυτού, ο επιθυμητικοκεντρικός άνθρωπος, ο άνθρωπος των ταξιδιών, της ιδιώτευσης, των χόμπι και των δραστηριοτήτων, επίσης υποστηρίζει με μεγάλη χαρά το αντίστοιχο σύστημα. Η κοινωνία των υπηρεσιών αποτελεί μια αντανάκλαση του επιπέδου ωριμότητας της ανθρωπολογικής του εξέλιξης, η οποία είναι μάλλον στην παρούσα φάση ιδιαίτερα χαμηλή.

Το ύψιστο ιδανικό είναι η καλή καταναλωτική και υλιστική ζωή. Το σύστημα όμως δεν μπορεί να προσφέρει κάτι άλλο. Είναι ανίκανο να νοηματοδοτήσει με ουσιαστικό τρόπο τις υπάρξεις των ανθρώπων. Ως αποτέλεσμα, όταν σε περιόδους π.χ. οικονομικών κρίσεων, αυτό σπάει και τη μοναδική του υπόσχεση, το μοναδικό πράγμα που υποτίθεται πως θα έπρεπε να παρείχε σωστά -δηλαδή άνεση και υλική πρόοδο- τότε κυριαρχεί ο θυμοκεντρικός άνθρωπος, ο οποίος πλέον δεν έχει τίποτα να χάσει, μιας και δεν έχει ούτε νόημα αλλά ούτε και ασφαλή υλική υπόσταση. Αυτός λοιπόν φανερώνει τα δόντια του σε πλήρη διάσταση και είναι έτοιμος να παράξει κτηνωδίες ως προς τον αδύναμο της κοινωνίας.

Δυστυχώς εν τέλει και ο άνθρωπος «πολεμιστής», αν και θεωρεί πως επαναστατεί κατά του συστήματος, θέλει απλά να ξαναγίνει άνθρωπος «καταναλωτής» μιας και αυτός δεν μπορεί να ξεφύγει από τις αντιληπτικές αλυσίδες του κυρίαρχου υποδείγματος.

Οι αγορές ή έστω οι αγορές με τη σημερινή μορφή τους, αποτελούν μια μορφή συστημικής και τεχνικής οργάνωσης για την πρόκληση μιας μαζικής και επαναλαμβανόμενης κενότητας και ανικανοποίησης στους καταναλωτές-στόχους τους. Μόνο ο εσωτερικά κενός άνθρωπος, μόνο ο άνθρωπος ο οποίος ορίζεται από συνεχείς ελλείψεις, μόνο εκείνος που προσπαθεί να είναι ευτυχισμένος μέσα από ένα ανεκπλήρωτο μέλλον, αυτός και μόνο αυτός θα συνεχίζει συστηματικά να αγοράζει, με την ελπίδα της ίασης του.