Η Αέναη Αναπαραγωγή του Θυμικού Ανθρώπου

 

American History X (1998) 

   

Η καλλιέργεια και η αναπαραγωγή της θυμοκεντρικής ανθρωπολογικής τυπολογίας αποτελεί φαινόμενο ύψιστης σημασίας στην εποχή μας. Η ενθάρρυνση αυτής της τάσης, δεν γίνεται πάντα συνειδητά και συντονισμένα, από τους ανωτέρους διαχειριστές των κοινωνιών μας. Πολλές φορές, η παρουσία απλών και καταστροφικών παραπροϊόντων, αποτελέσματα ευρύτερων θεσμικών και λειτουργικών παραμέτρων των κοινωνιών, είναι αρκετή για την πυροδότηση του πνεύματος της μνησικακίας, το οποίο πάντα στρέφεται προς τον «άλλον», τον διαφορετικό, τον ξένο κτλ.

Σε πρώτο βαθμό, ο θυμοκεντρικός άνθρωπος απολαμβάνει την ισχυρότερη υπόστασή του, κάτω από εύθραυστες και αβέβαιες κοινωνικές συνθήκες. Αυτός είναι ικανός να εμφανιστεί και σε ένα σχετικά σταθερό και ήσυχο περιβάλλον, παρ' όλ' αυτά η κοινωνική αναταραχή είναι αυτή που πυροδοτεί, κορυφώνει και καθιστά αδάμαστη την ήδη υπάρχουσα αλλά και ελεγχόμενη τάση του. Ένα κλασικό παράδειγμα θα μπορούσε να αποτελέσει η εμφάνιση μιας βαθιάς οικονομικής κρίσης.

Είσαι ένας δάσκαλος ο οποίος εργάζεται στο δημόσιο τομέα. Έχεις επενδύσει διαχρονικά πάνω στην επαγγελματική σου καριέρα -σωστότερα πάνω στο αξίωμά σου- μέσα από αφιέρωση χρόνου, παραμέληση προσωπικών και οικογενειακών σχέσεων και επένδυση χρήματος. Ξεκίνησες από τα χαμηλά και από τα δύσκολα, κάνοντας ιδιαίτερα μαθήματα για 10 ευρώ την ώρα, τα πρώτα σου χρόνια μετά την αποφοίτησή σου. Στην πορεία κατάφερες να απασχολήσεις -με μεγάλη δυσκολία- θέση αναπληρωτή δασκάλου. Τέλος, μετά από κοστοβόρες ενέργειες και πολλά έτη, επιτέλους απασχολείς μια θέση στο δημόσιο τομέα.

Τα πράγματα δεν ήταν εύκολα, αλλά έκανες ό,τι υποτίθεται έπρεπε να κάνει κάποιος. Δούλεψες σκληρά, έξυπνα, εξελίχθηκες κτλ. Η σχετική ευημερία σου όμως, δεν θα συνεχίσει να χαρακτηρίζεται από μια κατάσταση στασιμότητας. Βλέπεις, ξαφνικά πυροδοτήθηκε μια παγκόσμια οικονομική κρίση, η οποία προήλθε από ριψοκίνδυνα τραπεζικά δάνεια, την έλλειψη κρατικής ρύθμισης και τη «φούσκα» ακινήτων σε χώρες όπως οι ΗΠΑ. Συμπληρωματικά, η χώρα σου, η πανέμορφη Ελλάδα σου, θα έμελλε να χτυπηθεί ιδιαίτερα σκληρά από αυτό το καταστροφικό κύμα, εξαιτίας της παρουσίας χρόνιων παθογενειών ως προς τον σχεδιασμό της εσωτερικής πολιτικής της. Επιπρόσθετα, σαν να μην έφταναν όλα αυτά, τελικά επιβάλλεται στην χώρα σου μια θεραπεία «σοκ».

Η κατάσταση που ακολουθεί μπορεί να χαρακτηριστεί απλοϊκά ως σοσιαλισμός για τους πλούσιους και πειθαρχία της αγοράς για τον ευρύτερο πληθυσμό της χώρας. Οι πραγματικοί γεννήτορες της κρίσης τελικά διασώθηκαν, ενώ από εδώ και πέρα, αυτό που θα λαμβάνεις εσύ διαχρονικά -για ένα αόριστο χρονικό περιθώριο- είναι μέτρα λιτότητας. Ο δημόσιος τομέας υποφέρει από περικοπές και άρα εσύ και πολλοί συνάδελφοί σου χάνετε τη δουλειά σας. Ταυτόχρονα, εξαιτίας της προγενέστερης σταθερής σου κατάστασης, είχες συμμετάσχει σε κλείσιμο συμφωνίας για την αγορά μιας κατοικίας. Αυτό το απρόβλεπτο σημείο καμπής όμως, δίχως αμφιβολία μειώνει την ικανότητά σου ως προς την ομαλή εξυπηρέτηση των όρων και συνθηκών του συμβολαίου σου. Ο φόβος και το στρες που γεννάει το αβέβαιο περιβάλλον σου πολλαπλασιάζονται μέρα με τη μέρα, με εκθετικό ρυθμό.

Η πολιτική ζωή έχει διαμορφωθεί έτσι εις βάθος δεκαετιών, πριν και μετά του χρονικού σημείου της κρίσης, που σε αφήνει αποπροσανατολισμένο και μουδιασμένο. Κάτι πρέπει να κάνεις. Όλη αυτή η συσσωρευτική χαοτική τάση που έχεις καλλιεργήσει μέσα σου, πρέπει να ανακουφιστεί μέσα από κάποια δίοδο αποσυμπίεσης.

Ευτυχώς για εσένα, οι υπεύθυνοι άνδρες του έθνους σου, έχουν φροντίσει με μεγάλη επιμέλεια, να σε κατευθύνουν προς την υιοθέτηση συγκεκριμένων συμπεριφορών και τάσεων, σύμφωνα με το ευγενικό τους άγγιγμα. Μέσα από τα αναπτυγμένα τεχνικά μέσα επικοινωνίας και πληροφόρησης που διαθέτουν, αυτοί είναι σε θέση να φιλτράρουν τη ροή της πληροφορίας με τέτοιο τρόπο και υπό τέτοιες μορφές, όπου ο ξένος, ο άλλος και ο αδύναμος φαντάζει ελκυστικός στόχος της συσσωρευμένης μανίας σου. Η «δραστηριοποίησή» σου απέναντι στους πρόσφυγες, τους αλλοδαπούς, τους ομοφυλόφιλους κτλ. σου προσδίδει μια ψευδαίσθηση ανάληψης ελέγχου, σε έναν κόσμο μέσα στα πλαίσια του οποίου δεν ελέγχεις απολύτως τίποτα. Αισθάνεσαι μια ζωτική ορμή, πως κάνεις κάτι, πως μπορεί να επιφέρεις αποτελέσματα τέλος πάντων και να φτιάξεις τα πράγματα και να ξανά οικοδομήσεις τη ζωή σου.

Φυσικά, αυταπατάσαι οικτρά. Οι θεσμικοί παράμετροι και οι σχέσεις εξουσίας που οδήγησαν στην εξαθλίωση σου μένουν άθικτοι και ακέραιοι. Έπρεπε όμως να διοχετεύσεις το μανιακό δυναμικό σου προς ένα εύκολο θύμα. Τώρα έχεις αποφορτιστεί, βρίσκεσαι σε μια κατάσταση σχετικής ηρεμίας. Αυτή η χαοτική μνησικακία όμως σταδιακά θα ξανά διαχυθεί προς τον επόμενο «εχθρό» σου, το επόμενο χρονικό διάστημα και άντε πάλι από την αρχή.

Η θυμοειδής φύση σου η οποία σε χαρακτηρίζει τμηματικά, πολλαπλασιάζεται και μεταμορφώνεται σε χαρακτηριστικό γνώρισμα της ύπαρξής σου, εξαιτίας εξωγενών σοκ, κρίσεων, τεχνικής χειραγώγησης από τους επαγγελματίες επικοινωνιολόγους κτλ. Έχει ενδιαφέρον όμως, να μην μείνει κανείς στο τεχνικό σκέλος της ανάλυσης αυτής, αλλά στους ψυχολογικούς μηχανισμούς οι οποίοι μετασχηματίζουν αναλόγως τον εσωτερικό κόσμο του θυμοκεντρικού ανθρώπου.

Σύμφωνα με μια διαίρεση των μορίων της ψυχής, με βάση το πλατωνικό σχήμα ή μιας παραλλαγής του, παράγεται στο θυμικό μέρος του μυαλού σου το πρωτογενές αίσθημα του φόβου. Αργότερα, εξαιτίας ύστερων συναισθηματικών διεργασιών, αυτός εμφανίζεται μέσα από την καθιέρωση της δευτερογενούς απέχθειας. Ο φόβος είναι ο γεννήτορας της απέχθειας σου και αυτή με τη σειρά της στρέφεται προς τον κατασκευασμένο εξωτερικό εχθρό, ο οποίος ορίζεται με κριτήρια φυλής, καταγωγής, θρησκείας κτλ.

Σε επόμενο επίπεδο ριζώνει και αναπτύσσεται στο επιθυμητικό μέρος της ψυχής μια βούληση για διάπραξη κακοποιητικών ενεργειών απέναντι στον απεχθή άλλον. Η ταυτότητά του έχει ήδη στιγματιστεί με μόνιμα και μη λυτρωτικά χαρακτηριστικά και ιδιότητες από τα προγενέστερα συναισθηματικά στάδια επεξεργασίας που μεσολάβησαν,

Τελικά η μεταβιβασμένη κακόβουλη επιθυμία που αναθρέφεται στο θυμικό και συνειδητοποιείται στο επιθυμητικό, πρέπει κάπως να δικαιολογηθεί. Είναι δύσκολο, για τους περισσότερους ανθρώπους να παραδεχτούν πως είναι ικανοί να διαπράξουν αχρείαστο κακό. Συνήθως προξενούμε κακό σε ομάδες ή άτομα που ερμηνεύονται σαν κυρίαρχα και επικίνδυνα, ανεξαρτήτως πραγματικών συνθηκών.

Ως οργανική συνέπεια, το λογιστικό τμήμα της ψυχής αναλαμβάνει τον ρόλο της δικαιολόγησης της φρικαλεότητας. Ξεκινάει μια αλλοιωμένη - από την κυριαρχία του θυμικού- ενδοσκοπική διαδικασία η οποία εγκυροποιεί στον ίδιο σου τον εαυτό τη μνησικακία που προβάλεις πάνω στον άλλον. Η σκληρή σου στάση δεν αποτελεί τίποτα περισσότερο από μια ζωτική αντίδραση αυτοάμυνας και αυτοσυντήρησης. Ο στόχος της δυσαρέσκειάς σου είναι όντως επικίνδυνος και υποφέρεις εξαιτίας του. Κοινώς, η κορύφωση αυτής της θυμοκρατούμενης ισορροπίας μεταξύ των μορίων της ψυχής, είναι ικανή στη χειρότερη περίπτωση να οδηγήσει στην πιο ακραία έκφανσή της, ως δηλαδή προς τη γέννηση του φασιστικού πνεύματος. Συνοπτικά «Τους τελειώνουμε ή μας τελειώνουν».

Το αλλοιωμένο -από το θυμικό και επιθυμητικό- λογιστικό όμως, μπορεί μόνο να προσφέρει μια αέναη ανατροφοδότηση του κύκλου βίας, αντί να τον χαλιναγωγήσει ή και τερματίσει. Με λίγα λόγια οι ελκυστές του θυμοκεντρικού ανθρώπου, οι μηχανισμοί δηλαδή που αποτελούν αδιάκοπο καύσιμο για την αναπαραγωγή και συνέχιση της θυμοκεντρικής ρύθμισής του, τον έχουν εγκλωβίσει σε έναν φαύλο κύκλο μανιακής υπάρξεως.

Οι ελκυστές του θυμοκεντρικού ατόμου, οι μηχανισμοί δηλαδή που αναπαράγουν τον ταυτοτικό του πυρήνα είναι οι εξής: 1) Η μνησικακία 2) Η τραγική συνείδηση και τέλος 3) Ο μηδενισμός.

Ο μηδενισμός αποτελεί τον μετα-ελκυστή, ο οποίος έχει θέσει τις βάσεις για την κινητικότητα των υπόλοιπων εξελίξεων. Ο μηδενισμός, δηλαδή η απόλυτη έλλειψη νοήματος οδηγεί στη μνησικακία και στη θυματοποίηση του εαυτού. Ο θυμοειδής άνθρωπος σταματάει να ορίζει τον εαυτό του με βάση αυτό που είναι ο ίδιος ή των δημιουργικών του δυνατοτήτων, και αντιθέτως ορίζει την ύπαρξή του με βάση αυτό που μισεί. Όσο νοηματοδοτεί τη ζωή του με όρους αντιπαράθεσης προς άλλους εξαιτίας του μίσους του, και όσο προβάλλει τον εαυτό του ως τον ήρωα που θα σφαγιάσει το θηρίο, συμβολή του αλλοιωμένου και περιθωριοποιημένου λογιστικού, από το σύμπλεγμα θυμικής και επιθυμικής αλληλουχίας, τόσο θα έχει τα κατάλληλα καύσιμα για την αναπαραγωγή της θυμοκεντρικής του υπόστασης επί αόριστου χρόνου μέσα από ένα επαναλαμβανόμενο ζέυγος συμπιεστικής και αποσυμπιεστικής τάσης.

Η απενεργοποίηση των ελκυστών του και η εφεύρεση νέων στη θέση των παλιών, μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετικές ψυχικές ρυθμιστικές τάσεις, όπως τον λογικοκεντρικό άνθρωπο, ο οποίος κατέχει τις κατάλληλες ενδοσκοπικές δυνατότητες, αλλά και τη θέληση περί μιας ορθής αξιοποίησης τους, για τον τερματισμό δικών του παραγόμενων αθλιοτήτων και σπασίματος του φαύλου κύκλου της βίας.

Ο λογικοκεντρικός άνθρωπος, πρωτίστως εστιάζει στις δικές του αθλιότητες και παραγόμενα λάθη, και όχι σε αυτά του «εχθρού» του, αληθινού ή πλασματικού, ακόμη και αν εκείνος διαπράττει μεγαλύτερο κακό από τον ίδιο του τον εαυτό. Αυτή η ψυχολογική και ρυθμιστική σούπα ανθρώπινης υπάρξεως θα εξερευνηθεί σε μελλοντικό άρθρο.

Ταυτόχρονα, πέρα από την ηθική ανασυγκρότηση του ατόμου και την εύρεση ορθού νοήματος, χρειάζεται να αντιμετωπιστούν και οι εξωγενείς συνθήκες που ταπεινώνουν τους ανθρώπους και τους αποτρέπουν από το να βιώσουν μια αξιοπρεπή ύπαρξη. Αυτό αληθεύει ακόμη και για τους χειρότερους «εχθρούς» της Δύσης, δηλαδή τους μουσουλμάνους εξτρεμιστές, των οποίων η ίδια η Δύση αποτελεί εξαρχής τη γενεσιουργό αιτία, αν όχι σε ολοκληρωτικό βαθμό, τότε σίγουρα εν μέρει.

Τουλάχιστον, αν αυτή δεν ενδιαφέρεται στο συγκεκριμένο παράδειγμα να σπάσει τον κύκλο της βίας εξαιτίας ηθικών ανησυχιών, θα μπορούσε να το κάνει για λόγους ιδιοτέλειας, καθαρά συμφεροντολογικούς, αν την απασχολεί η εξασφάλιση της δικής της ασφάλειας.